ЖИ енгізуде жұмысшылар құқықтары мен қорғанысын Норвегия тәжірибесі көрсетеді

Жұмысшылардың жасанды интеллектке қатысты көзқарасы

Glean компаниясының 6000 адамды қамтыған зерттеуінде жұмысшылардың 36%-ы өз жұмысына жасанды интеллекттің (ЖИ) қаншалықты көмектескенін жасыратыны анықталды. Сонымен қатар, 2024 жылы Microsoft пен LinkedIn жүргізген сауалнамада ЖИ қолданатындардың жартысынан көбі ауыстырылып қалудан қорқатыны белгілі болды. Бұл еңбек нарығында жаңа технологияларға деген сенімсіздік пен белгісіздіктің сақталып отырғанын көрсетеді.

Норвегияның ЖИ енгізу саласындағы келісімі

2024 жылғы 2 қазанда Норвегия 2029 жылға дейінгі ЖИ енгізу бойынша келісімге қол қойды. Бұл құжат жұмысшылардың ЖИ енгізу процесіне қатысуын және пайдасын әділ бөлуін қамтамасыз етеді. 2025 жылы Норвегияда жұмысшылардың 52,6%-ы профсоюздарға мүше болса, АҚШ-та бұл көрсеткіш 10%-ды, ал жеке секторда 5,9%-ды құрайды. Норвегия тәжірибесі еңбек ұжымдарының технологиялық өзгерістерге белсенді араласуының үлгісі болып табылады.

Тарихи және қазіргі тәжірибелер

1911 жылы Фредерик Тейлор жұмысшылардың саналы түрде жұмысты баяулатуы («soldiering») мәселесін көтерді. 1970-жылдары Кристен Нюгор Норвегиядағы профсоюзбен бірге компьютерлерді енгізу кезінде «қатысушы дизайн» концепциясын дамытты. Қазіргі келісімдерде жұмыс беруші ЖИ сынақтарын жалақы мен жұмыс орнын сақтай отырып жүргізуге міндетті, ал жұмысшылар үнемделген уақытты өзара шешеді. Бұл әдіс технологиялық өзгерістердің әлеуметтік әділдігін арттыруға бағытталған.

ЖИ енгізудегі тәуекелдер мен мүмкіндіктер

Жұмысшылардың ЖИ көмегін жасыруы мен ауыстырылып қалудан қорқуы еңбек өнімділігі мен инновацияларға кедергі болуы ықтимал. Сонымен бірге, Норвегия келісімі сияқты механизмдер жұмысшылардың сенімін арттырып, технологияны тиімді әрі әділ пайдалануға мүмкіндік береді. Дегенмен, нақты қандай жұмыс берушілер сынақтарға қатысатыны ашық көрсетілмеген, бұл бақылау мен есептілікті қиындатады.

ЖИ енгізу кезінде бақылау және қатысу механизмдерін тексеру

• Жұмысшылардың ЖИ көмегін қаншалықты ашық пайдаланатыны және жасыратыны қалай бақыланады?
• Жалақы мен жұмыс орнын сақтау кепілдіктері қалай жүзеге асырылады?
• Жұмысшылардың үнемделген уақытты пайдалану шешімдері қалай қабылданады?
• Профсоюздардың ЖИ енгізудегі рөлі мен ықпалы қандай?

Жұмысшылардың құқықтары мен технологиялық өзгерістердің үйлесімділігі

Норвегияның ЖИ енгізу келісімі жұмысшылардың технологиялық өзгерістерге қатысуын қамтамасыз етуге бағытталған алғашқы халықаралық тәжірибелердің бірі болып табылады. Бұл келісім 1970-жылдардағы «қатысушы дизайн» тұжырымдамасының дамуын жалғастырады және еңбек нарығында технологиялық әділеттілікті нығайтады. АҚШ пен басқа елдердегі төмен профсоюздық қамту деңгейі ЖИ енгізудегі әлеуметтік кепілдіктердің әлсіздігін көрсетеді. Сондықтан Қазақстан мен Орталық Азия елдері үшін де жұмысшылардың құқықтары мен ЖИ пайдалану арасындағы тепе-теңдікті сақтау маңызды.

Технологияның дамуы еңбек нарығында құрылымдық өзгерістерге әкеледі. Жұмысшылардың сенімін арттыру және әлеуметтік кепілдіктерді қамтамасыз ету ЖИ енгізудің табыстылығын анықтайтын негізгі факторға айналуы ықтимал. Осы тұрғыда, Норвегия тәжірибесі басқа елдерге үлгі бола алады, бірақ оның тиімділігі нақты іске асыру мен бақылау механизмдеріне байланысты болады. Қазақстандық бизнес пен реттеушілерге де осы бағыттағы халықаралық тәжірибелерді мұқият зерделеу қажет.