Маркетплейстердегі салық бақылауы: 89-1-бап 2027 жылдан қолданысқа енгізіледі

Не өзгермек: жаңа 89-1-баптың мәні

2026 жылғы 25 қыркүйекке дейін талқыланған Қазақстан Республикасының Салық кодексінің жаңа 89-1-бабы 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енеді. Бұл бап салық органдарына маркетплейстердегі сатушыларға қатысты бақылауды күшейтіп, ескертуге бағынбаған жағдайда олардың саудасын тоқтатуға құқық береді. Сауда тоқтатылуы туралы шешім салық органының ескертуін орындамағаннан кейін үш жұмыс күні ішінде қабылданады, ал маркетплейс үш жұмыс күні ішінде сатушының саудасын тоқтатады. Талаптар орындалса, шектеу бес жұмыс күні ішінде алынады.

Неліктен маңызды: электрондық сауда нарығының өсуі мен салық тәртібі

2025 жылы Қазақстанда бөлшек электрондық сауда 19,4%-ға өсіп, 3,77 трлн теңгеге жетті. Оның 86%-ы, яғни 3,2375 трлн теңгеден астамы маркетплейстер арқылы жүзеге асты. Бұл нарықтың қарқынды дамуы салықтық бақылауды күшейтуді талап етеді. Министрлік мәліметінше, шамамен 200 млрд теңгеге жуық сатылымдар тауардың шығу тегі туралы құжатсыз жүргізілген, бұл салықтық тәуекелдерді арттырады.

Кімге әсер етеді: сатушылар, маркетплейстер және электрондық сауда қауымдастығы

2026 жылдың басынан бері 688,8 мыңға жуық адам өзін-өзі жұмыспен қамтыған ретінде тіркелді, олардың көпшілігі маркетплейстерде сауда жасайды. Қазақстандық салық төлеушілерге ғана қатысты болатын жаңа бап шетелдік сатушыларға әсер етпейді. Электрондық сауда кәсіпкерлерінің қауымдастығы 1000-ға жуық сатушыны біріктіріп, 89-1-бапты жобадан алып тастауды сұрап отыр. Олар бұл шараны бір ғана бұзушылық үшін екі рет жаза қолдану деп бағалайды.

Қауіптер мен мүмкіндіктер: салықтық тәртіп пен бизнеске ықпалы

Жаңа механизм салықтық тәртіпті күшейтіп, заңсыз сауданың алдын алуға бағытталған. Алайда, сатушылардың саудасын тоқтату бизнес операцияларына кері әсер етуі мүмкін, әсіресе төленген тапсырыстардың не болатыны, сауда тоқтатылғанда ассортименттің толық немесе ішінара блокталатыны белгісіз. Сондай-ақ, салықтық ескерту мен блоктаудың нақты шарттары мен мерзімдері толық анықталмаған. Бұл бизнес үшін қаржылық және операциялық тәуекелдерді арттырады.

Не тексеру керек: іске асыру және нарықтық реакция

• Сауда тоқтатудың нақты ауқымы мен тәртібі қалай болады?
• Салық органының сатушылардың түсініктемелерін қарауы және бұл блоктауға әсері қандай?
• Тапсырыстардың төленгені мен жеткізілуі қалай реттеледі?
• Минималды сома немесе бұзушылық деңгейі белгіленеді ме?
• Электрондық сауда қауымдастығының ұсыныстары мен үкіметтің оларға реакциясы қандай?

Салық бақылауының нарыққа ықпалы және келешегі

2025 жылғы бөлшек электрондық сауда көлемінің 19,4%-ға өсуі мен маркетплейстердің нарықтағы 86%-дық үлесі салықтық бақылаудың маңыздылығын арттырады. 89-1-баптың енгізілуі салықтық тәртіпті күшейтіп, заңсыз сауданың көлемін азайтуға бағытталған. Бұл қадам нарықтың реттелуін жақсартып, заңды сатушылар үшін бәсекелестік жағдайын теңестіруі ықтимал. Алайда, жаңа шараның іске асырылуындағы ашық сұрақтар мен белгісіздіктер бизнес үшін тәуекелдер тудырады. Егер салық органы мен маркетплейстер арасындағы өзара іс-қимыл нақты әрі әділ ұйымдастырылса, бұл нарықтың тұрақтылығы мен сенімділігін арттыруы мүмкін. Керісінше, ережелердің түсініксіздігі мен шектеулердің қаталдығы сатушылардың белсенділігін төмендетіп, электрондық саудадағы өсім қарқынын бәсеңдетуі ықтимал.

Қазақстандағы көршілес елдердегі салықтық жеңілдіктер – мысалы, Өзбекстандағы 1%-дық салық ставкасы мен Қырғызстандағы уақытша салықтық босату – нарықтың бәсекеге қабілеттілігін арттыруда маңызды фактор болып отыр. Сондықтан Қазақстандағы салықтық реттеу нарықтың ішкі тұрақтылығын сақтап, халықаралық бәсекеге төтеп беру үшін икемді әрі нақты болуы қажет. Осыған байланысты, салықтық бақылаудың нәтижелерін, сатушылар мен маркетплейстердің реакциясын, сондай-ақ нарықтағы сауда көлемінің динамикасын бақылау маңызды болады.