Счётная палата мемлекеттік активтер мен қаржылық есептердегі бұзушылықтарды анықтады

Қаржылық бұзушылықтар мен аудиторлық қорытындылар

2025 жылы Счётная палата мемлекеттік активтер мен қаржылық есептерді аудит жүргізу барысында 336,7 млн сом және 3,6 млн АҚШ долларына тең қаржылық бұзушылықтарды анықтады. Бұл сомаға компанияларға шарттық міндеттемелер бойынша салынған айыппұлдар мен өсімпұлдар кіреді. Аудит кезінде 40,6 млн сом көлемінде қаржы қайтарылды.

Мемлекеттік кәсіпорындардың қарыздары мен активтердегі айырмашылық

Мемлекеттік кәсіпорындар жалға алу және басқа да төлемдер бойынша 59,6 млн сом қарызды жоймаған. Сонымен бірге, мемлекеттік-жекеменшік әріптестік (ГЧП) келісімшарты мерзімінен бұрын тоқтатылғандықтан, 3,6 млн сом көлеміндегі кепілдік қаражаты қажетсіз болып отыр.

2025 жылы негізгі қорлардың құны бойынша мемлекеттік реестр мен Қаржы министрлігінің жүйесінде 12,8 млрд сом көлемінде айырмашылық тіркелді. Бұл айырмашылық жылдық баланстардың жоқтығы мен амортизация есептеу тәсілдерінің әртүрлілігінен туындаған. 2026 жылдан бастап есептілік Қаржы министрлігінің амортизация ережелері мен жылдық баланстар негізінде жүргізілетін болады.

Дивидендтер мен бюджетке түсімдер

2025 жылы мемлекеттік кәсіпорындар 26,4 млрд сом көлемінде дивиденд төледі. Алайда екі мемлекеттік қатысы бар компания қаржылық қиындықтарға байланысты 10,2 млн сом дивиденд қарызын жоймаған. Негізгі қарызды 2027 жылдың ақпанына дейін, ал айыппұлдарды 2027 жылдың тамызына дейін өтеу жоспарланған.

Сонымен қатар, мемлекеттік кәсіпорындар 2022–2030 жылдар аралығында таза пайдасының 50%-ын бюджетке аударудан босатылған.

Қаржылық есептілік пен мемлекеттік активтерді басқарудағы тәуекелдер

Анықталған қаржылық бұзушылықтар мен қарыздар мемлекеттік кәсіпорындардың қаржылық тұрақтылығына және бюджетке түсімдерге тікелей әсер етеді. Негізгі қорлардың құны бойынша 12,8 млрд сом айырмашылық есептіліктің сенімділігіне күмән туғызады және активтерді басқарудағы жүйелік мәселелерді көрсетеді.

ГЧП келісімшартының мерзімінен бұрын тоқтатылуы кепілдік қаражаттардың қайтарылуына және жобалардың қаржылық қауіпсіздігіне ықпал етеді. Дивидендтер бойынша қарыздардың кешіктірілуі бюджет түсімдерінің тұрақтылығына қысым жасайды.

Қандай сұрақтар мен бақылаулар қажет

• Қарыздар мен бұзушылықтар тізіміндегі нақты компаниялар мен мемлекеттік кәсіпорындардың атаулары мен салалары қандай?
• 2026 жылдан бастап Қаржы министрлігінің амортизация ережелерін енгізу қаржылық есептіліктің сапасына қалай әсер етеді?
• Мемлекеттік-жекеменшік әріптестік келісімшартының тоқтатылуының ұзақ мерзімді қаржылық салдары қандай?
• Дивидендтер бойынша қарыздарды өтеу графигі сақтала ма және бюджетке түсімдердің болжамы қалай өзгереді?

Мемлекеттік қаржылық бақылаудағы өзгерістер мен олардың бизнеске әсері

2025 жылғы аудит нәтижелері мемлекеттік активтерді басқару мен қаржылық есептілік саласында жүйелік мәселелердің бар екенін көрсетті. 12,8 млрд сом айырмашылық пен қарыздардың көлемі мемлекеттік кәсіпорындардың қаржылық бақылауын күшейту қажеттігін айқындайды.

Бұл жағдайлар мемлекеттік кәсіпорындар мен олардың қаржылық операцияларына қатысатын инвесторлар мен бизнес үшін тәуекелдерді арттырады. Қаржылық есептіліктің жақсаруы және кепілдік қаражаттардың реттелуі мемлекеттік-жекеменшік әріптестіктің сенімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Алдағы кезеңде негізгі назар қаржылық есептіліктің сапасын арттыруға, қарыздарды басқаруға және дивидендтер бойынша міндеттемелерді орындауға аударылуы тиіс. Бұл шаралар бюджет түсімдерінің тұрақтылығын қамтамасыз етіп, мемлекеттік кәсіпорындардың қаржылық тұрақтылығын нығайтады.

Сондай-ақ, 2026 жылғы есептілік өзгерістері мен ГЧП келісімшартының тоқтатылуының әсерін мұқият бақылау қажет. Бұл көрсеткіштер мемлекеттік қаржылық басқару жүйесінің тиімділігін бағалауға және қажетті түзетулер енгізуге мүмкіндік береді.