2026 жылғы 7 айда Қазақстан дизель отыны импортын 1,7 есе ұлғайтты

Қазақстан дизель отыны импортын айтарлықтай ұлғайтты

2026 жылдың қаңтар-шілде айларында Қазақстанға 264,7 мың тонна дизель отыны жеткізілді, оның жалпы құны 224,5 млн АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіштер өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 1,7 есе өскен. Негізгі жеткізуші – Ресей, ол 258,5 мың тонна дизель отынын экспорттап, көлемін 1,7 есе арттырды. Сонымен қатар, Беларусьтен жеткізілім 3,6 мың тоннаға дейін өсті, бұл өткен жылмен салыстырғанда 60,8 есе көп. Ал Қырғызстаннан импорт 2,4 мың тоннаға дейін қысқарды, яғни 1,6 есе төмендеді.

Автомобиль және авиа отыны нарығындағы өзгерістер

Автомобиль бензинінің импорты 4,6 есе азайып, 107,8 тоннаға дейін төмендеді, оның барлығы Ресейден жеткізілді. Авиа отыны импорты да 3,2 есе қысқарды, жалпы көлемі 47 тонна болды, ол да Ресейден жеткізілді. Қазақстанның автомобиль отынын экспорттауы 79,1 мың тоннаны құрап, 59,6 млн АҚШ долларына жетті, бірақ бұл өткен жылмен салыстырғанда 1,8 есе төмен. Экспорттағы негізгі бағыттар – Өзбекстан (43,7 мың тонна, 1,5 есе азайған), Ауғанстан (17,9 мың тонна, 1,6 есе өскен), Тәжікстан (4,5 мың тонна, 3% өсу) және Ресей (8,7 мың тонна, 2025 жылы мұндай экспорт болмаған).

Өндіріс пен баға динамикасы

Қазақстанда 2026 жылы бензин өндірісі 3,5 млн тоннаны құрап, 2,2% өсті, дизель отыны өндірісі 3,7 млн тоннаға жетіп, 2,5% артты. Бағалар бойынша, 2026 жылғы тамызда АИ-92 бензині литрі 244 теңгеге дейін қымбаттап, 10,9% өсті. АИ-95 және АИ-96 бензиндерінің бағасы 314 теңгеге дейін көтеріліп, 15,8% артты. АИ-98 бензині 340 теңгеге дейін қымбаттап, 11% өсті. Жазғы дизель отынының бағасы литріне 341 теңге болып, 7,2% өскен.

Нарықтағы жағдай мен үкіметтің жоспарлары

Премьер-министр Олжас Бектенов дизель және бензин бағалары Қазақстанда көрші елдерге қарағанда екі есе төмен екенін атап өтті. Үкімет жанармай-майлау материалдары нарығын либерализациялауды жалғастыруды тапсырды. Сонымен қатар, үш ірі мұнай өңдеу зауыттарының қуатын 17,5 млн тоннадан 28,8 млн тоннаға дейін арттыру жоспарлануда. Төртінші мұнай өңдеу зауытын салуға шамамен 19-20 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция тарту қарастырылуда. Бұл шаралар елдің жанармай қауіпсіздігін нығайтып, импортқа тәуелділікті азайтуға бағытталған.

Қазақстан мен көршілес елдердегі жанармай бағасының салыстырмалы талдауы

Қазақстандағы АИ-92 бензинінің бағасы 230-249 теңге аралығында болса, Қырғызстанда ол 448 теңге, Өзбекстанда 442 теңге шамасында. Дизель отыны Қазақстанда 335-351 теңге, Қырғызстанда 509 теңге, Өзбекстанда 567 теңге деңгейінде. Бұл Қазақстан нарығының жанармай бағасы көршілес елдерге қарағанда 25-50% төмен екенін көрсетеді. Бағаның қалыптасу механизмдері әр елде әртүрлі, оның ішінде салықтар мен субсидиялардың әсері бар.

Жанармай нарығындағы тәуекелдер мен даму мүмкіндіктері

Жанармай нарығындағы баға тұрақсыздығы инфляцияға тікелей және жанама әсер етеді. Бағаның күрт өсуі ауыл шаруашылығы мен көлік секторына кері ықпал етуі мүмкін. Сонымен қатар, мұнай өңдеу зауыттарының шикізат тапшылығы және өндірістің төмендеуі жұмыссыздық деңгейінің өсуіне әкелуі ықтимал. Үкіметтің нарықты цифрландыру және баға формуласының ашықтығын қамтамасыз ету шаралары нарықтың тұрақтылығын арттыруға бағытталған. Бірақ бұл процестерге кемінде 2-3 жыл қажет болады. Мұнай өңдеу қуатын арттыру және жаңа зауыт салу 5-10 жыл ішінде жанармай қауіпсіздігін нығайтуға мүмкіндік береді.

Қазақстанның жанармай нарығының ағымдағы тенденциялары мен келешегі

2026 жылғы алғашқы 7 айдағы импорт пен экспорт деректері жанармай нарығындағы күрделі трансформацияларды көрсетеді. Импорттың өсуі, әсіресе Ресейден дизель отынының көлемінің ұлғаюы, ішкі өндірістің жеткіліксіздігінен хабар береді. Бұл жағдай елдің жанармай нарығында импортқа тәуелділіктің артуына әкелуі мүмкін. Сонымен бірге, экспорттың төмендеуі мен жаңа бағыттарға шығу (мысалы, Ресейге және Кавказ елдеріне бензин жеткізу) нарықтың қайта құрылуын білдіреді.

Қазақстанның жанармай бағалары көршілес елдерге қарағанда айтарлықтай төмен, бұл ішкі нарықтың бәсекеге қабілеттілігін сақтауға мүмкіндік береді, бірақ бағаның өсуі инфляциялық қысымды күшейтеді. Үкіметтің мұнай өңдеу зауыттарының қуатын арттыру және нарықты цифрландыру бойынша жоспарлары нарықтың ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған. Дегенмен, бұл шаралардың іске асуы үшін уақыт пен инвестиция қажет.

Нарық қатысушыларына жанармай импорты мен экспортының динамикасын, баға өзгерістерін, сондай-ақ үкіметтің инфрақұрылымдық жобаларын мұқият бақылау маңызды. Бұл факторлар жанармай нарығындағы бәсекелестік пен тәуекелдерді айқындап, бизнес шешімдерін қабылдауда негіз бола алады.